کتاب سازی برکه ی ششم
7 - ابیا ت 708 و 709 دفتر اوّل مثنوی مولوی
جوزها بشکست و آن کان مغز داشت بعد کشتن روحِ پاکِ نغز داشت
کشتن و مُردن که بر نقش تنست چون انار و سیب را بشکستنست
نیکلسون جوز را جسمِ موّحد تفسیر نموده و پس از وی شارحان به نظریه ی او نگریسته اند ، امّا متوجه منظور او نه شده اند ، وی در صفحه ی 128 شرح معنوی نوشته است :
" وقتی جوز بشکند محتویات آن آشکار شده و به همین طریق وقتی که مرگ جسم موّحد را درهم می شکند روح او را پالوده و مبرّا می یابی ، زیرا که به نور معرفت ، ایمان و عشق منوّر می شود".
نظریه ی نیکلسون پُر بی راه است ، زیرا ضمن آن که خداوند فرموده " کُتب فی قلوبهم الایمان " ، نور معرفت ، ایمان و عشق را خداوند به دل مؤمن وارد می نماید و عقایدِ مذهبی به این نکته می پردازد که مرگ پرده از اعمال سعید و شقی بر می دارد و نه این که بعد از مردن ایمان و عشق و معرفت وارد جسمِ موّحد شود ، کشتن و مردن بر بدن عارض می شود و نه بر روح ، و به تعبیری صورت از بین می رود که شکستن انار هم تمثیلی برای در هم شکستنِ بدن و هستی ظاهری است و حقیقتِ باطنی پس از مرگ عیان می شود و آن که هیچ معنویتی نه داشته رسوا می گردد و مولوی هم با جوز مغز دار این نکته را راهنمائی می کند و مُراد وی از جوز ، میوه ی Myristica fragrans که درختی گرمسیری است می باشد و نه " گردو " که شارحان به اشتباه نوشته اند.
زمانی در صفحه ی 251 شرح جامع نوشته :
" جسد کشته شدگان مانند گردو بود ، چون شکسته شد ، آن که دارای ایمان بود ، دارای روح لطیف و پاکی بود ".
نامبرده " جوز " را جسد کشته شدگان فرض و تفسیر نموده است .
مولانا نکته ای را که در بالا اشاره نمودم را راهنمائی کرده و جوز مغز دار را تمثیل آورده ( زیرا در سلسله های حقه ی فقری مرسوم است هنگام دستگیری یک عدد جوز مغز دار سالم را به همراه چند چیز دیگر در دست طالب است که به نظر می آید این نشانه سمبل و نشانه ای است که سَر ( یا جان ) را در راه دین حقه ی خداوند می دهم ، و اگر طالبی نور ایمان وارد دلش شد آن نور در تمام جوارح و اندام وی لانه می کند و لذا " جوز مغز دار " به تعبیری به نور ایمان نیز دلالت دارد که مولوی می گوید :
سرها بشکست و آن سری که نور ایمان در آن بود پس از کشته شدن روح پاکی داشت .
( جوز میوه ی درخت Myristica fragrans است و درخت آن در جزایر ملوک رویش دارد و میوه ی آن در بازار داروئی و چاشنی ایران مصرف دارد. میوه : سته ، حاوی پوششی گوشتدار رنگ قرمز ، درون این پوشش گوشتی پوسته ی سختی با شیارهای منشعب دانه را در بر گرفته است . بوی دانه معطر و خوش آیند و طعمش تند و روغنی است که اسانس موسکاد را از آن تهیه می کنند )
۸- بیت ۱۴۹۷ دفتر اول مثنوی
طیبّات از بهرِ که ؟ لِلطیّبّین یار را خوش کن برنجان و ببین
زمانی در صفحه ی ۴۷۸ شرح جامع نوشته :
" زنان پاکیزه به کیان تعلّق دارند ؟ البته که به مردان پاک ، پس دوست را خوشحال کن و یا رنج بده و نتیجه ی هر دو کار را مشاهده کن "
چنین تفسیر سستی با این بیت و مشرب مولانا مناسبت نه دارد .مولوی با اشاره به دو کلمه از آیه ی ۲۶ سوره ی مبارکه ی نور ، سخنان نیکو و پاک را به پاکان منتسب می نماید تا دلالت کند معنی حرمت را که در بیت قبل اشاره شده بود ، و تفهیم کند که پاکان را سخنان پاک سزاست ، زیرا سخن نیکو خداوند را خوشحال می نماید ، کما این که حضرت آدم (ع ) با آن که از فعل حق غافل نه بود امّا از ادب ، انتساب فعل به خالق یکتا را پوشیده داشت و با گفتن " ظلمنا انفسنا " احترام و حرمت نمود و خداوند نیز به پاس این احترام توبه ی او را پذیرفت .
و نیز دلالت نماید که همان طوری که خداوند وعده داده پاکان مشمول " لَهُم مَغفِرة وَ رِزق کریم " هستند.
ادامه دارد
