غوغاهای جریان های تاریخ ، برگه ی پنجاه و هفتم

غزّالی در بیان قول موافقان و مخالفان و بی طرفان می گوید :

" نص و قیاس هر دو بر اباحت و روابودن سماع دلالت دارد ، امّا قیاس زیرا انسان عقل و پنج حس دارد و برای هر یک از حواس ادراکی هست و لذّتی ،

لذّت بینائی در دیدن دیدنی های زیبا همچون سبزی و آب روان و روی نیکوست و همین طور هر یک از حواس لذّت ویژه ای دارند ،

لذّت گوش نیز به شنیدن صداهای نیکو و آوازهای دل انگیز همانند صدای بلبل و صدای ساز و نی و طنبور است ، و دوری از صداهای ناخوش آیند .

هیچگونه حرمت درک لذّت به وسیله ی حواس دیگر نیست ، پس چه دلیل دارد که گوش انسان با حواس دیگر تفاوت داشته باشد ؟ " .

و امّا نص نیز دلالت بر روا بودن سماع دارد ، زیرا خداوند شنیدن صدای نیکو و داشتن آنرا موجب منّت بر بندگانش نموده آنجا که می گوید :

" یزید فی الخلق مایشاء " می افزاید در آفرینش آنچه به خواهند ، که غزالی در احیاء العلوم جلد 2 صفحه 283 نوشته : این افزایش و بخشایش ، صدای نیکوست و در حدیث هم آمده است که :

" خدا هیچ پیامبری را بر نیانگیخت مگر اینکه صدای نیکو داشته باشد " .

از سوی دیگر ، سخن مفهوم حرام نیست ، و نیز صدای خوش موزون هم حرام نیست ، پس هر کدام یک یک وقتی حرام نیست ، مجموع آن چرا حرام باشد ؟

بدون شک اگر این دو حرام باشد در نظم و نثر و گفتار آن حرام نیست یعنی حرمت در ذات آن نیست بل که به سبب یک عارض و پدیدار خارجی است که به همین علت غزالی گفته است :

" حال که تو سماع را مطلقاً حلال و روا دانستی ، حالتی نمی توان یافت که سماع در آن حالت حرام باشد " .

سپس ابراز عقیده نموده که اگر عارضی  بتاشد حرام می شود و 5 عارض را بر شمرده :

1 - عارض در سماع کننده

2 - عارض در ابزار سماع

3 - عارض در نظم صورت

4 - عارض در نفس و یا باطن شنونده

5 - عارض در بودن شخص ابزار سماع .

عارض پنجم بر این دلالت دارد که شخص از توده ی عوام مردم باشد و حُب  خدا بر دل وی غلبه نیافته باشد و امکاناً سماع او را به کار نادرست و ناپسند وادارد که بر چنین شخصی سماع حرام است ولی اگر بر اثر سماع شهوتی بر او غالب نه گردد سماع بر او حرام نیست و نتیجه گرفته پس سماع از جمله ی امور مباح و حلال است .

مقایسه شود با ابیات دفتر اول مثنوی مولوی

بر سماع راست هر تن چیز نیست

طعمه ی هر مرغکی انجیر نیست

خاصه مرغ مرده پوسیده یی

پر خیالی اعمی بی دیده یی

البته در تأثیر سماع و موسیقی و سرود و آواز ، اهل تصوف تحقیقات دلکش شیرینی دارند :

هر چه را خوب و خوش و زیبا کنند

از برای دیده ی بینا کنند

کی بود آواز چنگ و زیر و بم

از برای گوش بی حس أصم

مشک را بی هوده حق خوش دم نکرد

بهر حس کرد و پی أخشم نکرد

ادامه دارد ......