نشانه های کهن چنین گواهی می دهند که نیاکان ما در چندین هزار سال پیش به پدیده ای شگفت پی برده بودند که :

جهان را جانی یگانه است ،

آنان به آغاز می نگریستند که آفرینش جهان و پیدائی زمین و آسمان و کهکشان بوده است .

مؤبـد  " آذر فرَنبَغ " در " دینکرت " از گفتار نامه ای یاد نموده که در مورد چگونگی اندیشه ی نیاکان ما در باره ی آفرینش است و ترجمه ی نام آن گفتار نامه : " دفتر آفریده های خداوند " بوده است .

پس از وی در همان هنگام مؤبـد " دادکیا " در " بُن دَهِش " از آن یاد نمودهذ  .

از دیدگاه ایرانی ، آفرینشِ  بر دو پایه پدیدار شده :

1 - نخست ، آفرینش جهان مینوی که با خرد آغاز می شود .

* بهمن  ، نمودار خرد خداوند است که در اوستا " وُهومَنَنگه " و در پهلوی " وُهومَن " و در فارسی " بهمن "  یـا " وُهمن "  ، اندیشه ی نیک گفته شده .

* اردی بهشت ، در اوستا " اَشَ وَهیشت " برترین پاکی ، برترین راستی ، شایستگی ، زیبائی که جملگی صفت خداوند است .

* شهریور ، پادشاهی - فرمانروائی آرزو شده یا آرمانی . در اوستا " خُشَثرَ - وَیری " ، در پهلوی " شَترِوَر " و در فارسی " شهریور " ، که همان شهریاری خداوند بر جان جهان است .

* سپندارمز ، در اوستا " شیِنتَ آرمَیتی " ، در پهلوی " شپَندَرمَت " و در فارسی " اسفندارمز و اسفند ، به معنی گسترش سپند همراه با مهر و فروتنی ( سپند به معنی مقدس ).

* خرداد ، در اوستا " هَوروَ تات " ، در پهلوی " خوَرَدَت " به معنی جنبش و روش و رویشِ کار جهان که همواره روی به افراز دارد .

* امرداد ، در اوستا " اَمِرِتاتَ " و در پهلوی " اَموردَت " ، به معنی جاودانگی و بی مرگی .

در یسنا 16  بند 3 کهن ترین دیدگاه ایرانی آمده است :

" نخستین آفریدگانِ آفرینش پاک دادار اهورامزدای شکوهمند فرهمند را می ستائیم ، بهمن را می ستائیم ، اردی بهشت را می ستائیم ، شهریور را .... ، سپندار مز نیک ...... ، خرداد .....، و امرداد را "

اکنون اگر به این شش نماد نیکو بیندیشیم ، از نخستین پدیده ی آفرینش یعنی خرد که نماد برتر آن اندیشه ی نیک تا امرداد ، اندک اندک از " مینو " به سوی " گیتی " روان شده ایم ، زیرا کـــــه  " اَشَ " در " اش وهیشت " ( اردی بهشت ) داد و هنجاری است که از سوی خداوند برای روایی جان و زندگی و هستی بر جان ف5رمان می راند .

آنگاه شهریور ، آرمانی ترین و برترین گونه ی شهریاری است که خداوند بر جهان دارد ،

پس از آن سپندارمز نماد گسترش جان در گستره ی جهان که بی گمان سپند است  ، به همراه مهر بی پایان زمین که بر همه ی بودان و هستان و بادان دارد ، چیزی جز مینوی زمین گسترده نیست .

درک خواهیم کرد که همین زمین است که همه چیز ، به سوی بالندگی Evelotion   دارد ، همه ری بالندگی ها در بالندگی جهان نهفته است که با نام خرداد همراه است .

پس همه ی هستان گیتی با برخورداری از همه ی بودان ، روی به سوی آن دارند که بادان شوند و آن جاودانگی در جان جهان است که به گیتی پیوسته و امرداد است .

اگر این چنین است ، ما از " خرد " که " مینو " ی ویژه است به سوی " بی مرگی " در " گیتی " روی کرده ایم که از نمودهای جان و جهان است .

ادامه دارد .....