جشن سده
جشن سده به روایت فردوسی
یکی روز شاه جهان سوی کوه
گذر کرد با چند کس همگروه
پدید آمد از دور چیزی دراز
سیه رنگ و تیره تن و تیز تاز
دو چشم از بر, سر چو دو چشمه خون
ز دود دهانش جهان تیره گون
نگه کرد هوشنگ با هوش و سنگ
گرفتش یکی سنگ و شد پیش جنگ
به زور کیانی بیازید دست
جهانسوز مار از جهانجو بجست
برآمد به سنگ گران سنگ خرد
هم آن و هم این سنگ بشکست خرد
فروغی پدید آمد از هر دو سنگ
دل سنگ گشت از فروغ آذرنگ
نشد مار گشته و لیکن ز راز
پدید آمد آتش از آن سنگ باز
هر آن کس که بر سنگ آهن زدی
ازو روشنایی پدید آمدی
جهاندار پیش جهان آفرین
نیایش همی کرد و خواند آفرین
که او را فروغی چنین هدیه داد
همین آتش آنگاه قبله نهاد ( و الی آخر )
جشن سده که بر مبنای روایت فردوسی اصل آن به ماجرای هوشنگ با اژدها بر می گردد, غروب و شب دهم بهمن برگزار می شود.
( مقارن ۲۴ ژانویه تقویم گریگوری )
در کتاب آثار الباقیه, " بیرونی " نوشته ：
" در شب جشن سده ایرانیان بخور می کردند , برای این که بدی را دور کنند , به طوری که رسمی از شاهان شده است که در این شب جشن آتش روشن کنند و شعله ها بر پا سازند ".
منوچهری شاعر فارسی زبان در مدحیه ی خود به جشن سده اشاره دارد ：
جشن سده امیرا رسم کبار باشد
این آیین کیومرث و اسفندیار باشد
زان برفروز کامشب اندر حصار باشد
او را حصار میرا چرخ و عقار باشد
و نیز در قصیده ی ۸۹ که در آن مرد بزرگ بی نامی را مدح گفته به جشن سده پرداخته ：
آمد ای سید احرار شب جشن سده
شب جشن سده را حرمت بسیار بود ( و الخ.. )
بیهقی در کتاب تاریخ بیهقی از جشن سده به نیکی یاد نموده , دو قرن بعد از وی , قزوینی در کتاب عجایب المخلوقات , و نیز دمشقی در کتاب خود از جشن سده نام برده و توضیحاتی داده اند.
فرهنگ فارسی برهان قاطع که در آغاز قرن هفدهم تدوین شده اما از منابع قدیمی استفاده نموده در مورد جشن سده جزییات بیش تری را ارایه نموده.
توماس هاید در کتاب Veterum Persarum Religionos Historia مطالب زیادی را در این مورد فراهم نموده و حتی به توجیه نجومی جشن سده پرداخته است.
فریزر در کتاب Golden Bough, Balder the Beautiful مطالب فراوانی را برای مطالعه ی جشن آتش در میان اقوام گوناگون تمام دنیا گرد آوری نموده که مطالب بسیار سودمندی دارد و انواع جشن های آتش را ذکر نموده مثلا ：
۱ - آتش عید کارم Careme در ایام پرهیز مسیحیان در بلژیک , فرانسه , آلمان , اطریش , سویس.
۲ - آتش عید پاک ( فصح ) در آلمان, ایتالیا, سوئد ، هلند ، اسپانیا ی مکزیک و امریکای جنوبی , در کلیسای سن سپوکلر بیت المقدس ( که در شنبه ی عید پاک آتش جدید به طور اسرار آمیزی از آسمان فرود می آید ), در یونان, در میان انکاهای پرو , سرخپوستان مکزیک و مکزیک جدید , اسکیموها و چندین قبیله ی افریقایی.
۳ - آتش ماه مه ( شب سن وُبورگ و غیره ) در سوئد ,
آلمان , اطریش , ایرلند , اسکاتلند و جزیره ی من.
۴ - آتش نیمه ی تابستان ( ۲۳ یا ۲۴ژوین, جشن سن ژان ) در دانمارک, نروژ, سوئد ، آلمان ، اطريش ، مجارستان ، سويس ، فرانسه ، بلژیک , انگلستان , ایرلند , روسیه , اسکاتلند , لتونی , لیتوانی , استونی , اسپانیا , كُرس , ساردنی , ایتالیا , یونان , مقدونیه و آلبانی, و در میان مسلمانان الجزایر و مراکش.
۵ - آتش پائيز ( آتش ماه اوت ) در روسیه , در کاپری , و ناپل ایتالیا ( در هشتم سپتامبر یعنی روز تولد عذرای مقدس برگزار می شود. و همان جشن باستانی پیش از مسیحیت است که به صورت مسیحی تغییر یافت ) , در میان سلت های سرزمین گال و ایرلند و جزیره ی من ( همان آتش هالوون ) در نواحی گوناگون انگلستان و فرانسه .
۶ - آتش نیمه ی زمستان ( که قرینه ی آتش نیمه ی تابستان است ), در دوره ی باستان به اشتباه ۲۵ دسامبر انجام می شده و به عنوان زادروز خورشید جشن می گرفتند که به زادروز مسیح تبدیل شد و جشن نوئل نام گرفت و در همه جای دنیا به ویژه اروپا , امریکا شمال و شرق آسیا معروفیت دارد و رایج است. در انگلستان , آلمان , سویس , بلژیک , فرانسه , در میان صرب ها , آلبانی.
مارتین نلسون در کتاب Griechische Feste در مورد جشن های یونان , جشن هایی با همان خصوصیات در میان هلن های دوران باستان توصیف نموده و دیگر جشن های آتش دوران باستان در کشورهای اروپایی توضیحات کامل و جالب توجهی را نوشته است
