عشق به کمال

درویشی به نزد پادشاهی رفت ، پادشاه به او گفت که : " ای زاهد " .

درویش گفت : " زاهد تو هستی " .

پادشاه گفت :  " من چگونه زاهد باشم که همه ی دنیا از آنِ من است " .

درویش گفت :  " نی ، عکس می بینی ، دنیا و آخرت و ملکت جمله از آن من است و عالم را من گرفته ام ، توئی که به لقمه ای و خرقه ای قانع شده ای " .

زاهد آن است که آخِر بیند و اهل دنیا آخور بینند ، امّا آنها که اخصّ هستند و عارف هستند نه آخِر بینند و نه آخور ، ایشان را نظر بر اول افتاده است و آغاز هر کار را می دانند .

دانائی گندم بکارد داند که گندم خواهد رُستن ، آخِر ، از اول آخِر را دید و همچنان جو و برنج و غیره  ،

چون اوّل را دید او را نظر در آخِر نیست ، آخِر در اوّل بر او معلوم شده است .

ایشان نادرند و اینها متوسط که آخِر را می بینند و اینها که در آخورند گوسفندانند .

" نماز "

سئوال کرد که از نماز فاضل تر چه باشد ؟

یک جواب آنکه گفتم جان نماز به از نماز ، مع تقریره .

جواب دوم که ایمان به از نماز است ، زیرا نماز پنج وقت فریضه است و ایمان پیوسته و نماز به عذری ساقط شود و رخصت تأخیر باشد .

و تفضیلی دیگر هست ایمان را بر نماز که ایمان به هیچ عذری ساقط نه شود و رخصت تأخیر نه باشد و ایمان بی نماز منفعت کند و نماز بی ایمان منفعت نه کند ، همچون نماز منافقان .

و نماز در هر دینی نوع دیگر است و ایمان به هیچ دینی تبدّل نگیرد ، احوال او و قبله ی او و غیره متبدّل نه گردد .

و فرق های دیگر هست به قدر جذب مستمع ظاهر شود .

مستمع همچون آرد است پیش خمیر کننده ، کلام همچون آب است در آرد ، آنقدر آب ریزد که صلاح اوست .

" هستی "

شیری در پی آهویی کرد ، آهو از وی می گریخت .

تا می گریخت دو هستی بود : یکی هستی شیر و یکی هستی آهو .

امّا چون شیر به او رسید و در زیز پنجه ی او قهر شد و از هیبت شیر بی هوش و بی خود شد ،

در پیش شیر افتاد .

این ساعت هستی شیر ماند ، تنها هستی آهو محو شد و نماند .

" کعبه "

مقصود از کعبه ، دل انبیا و اولیاست که محل وحی حق است و کعبه فرع آن است .

اگر دل نه باشد کعبه به چه کار آید ؟

انبیا و اولیا به کلی مراد خود ترک کرده اند و تابع مراد حقند تا هر چه او فرماید آن کنند و با هر که او را عنایت نباشد ، اگر پدر و مادر باشد از او بی زار شوند و در دیده ی ایشان دشمن نماید .

دادیم به دست تو عنان دل خویش

تا هر چه تو گوئی پخت ، من گویم سوخت .